شماره یک: هوش

وقتی هوش جراحی شود، چه می‌­شود!

هوش

نویسندگان: باران مرادی، الهام جوزی و آتنا سالاری

 هر اندازه بشر در گذر تاریخ پیش می‌رود نیاز او به مجهز کردن خود به امکانات و قابلیت‌های متعدد بیشتر می‌شود. در روزگار نه‌چندان دور انسان دریافت که به‌زودی نیاز او به باسواد شدن هم­پای نیازهای اساسی‌اش قرار خواهد گرفت و همان اندازه که به غذا و سرپناه احتیاج دارد خواندن و نوشتن برایش حیاتی خواهد بود. اکنون پس از گذشت بیش از یک سده به تجربه دریافته است که توانایی خواندن و نوشتن شاید هم‌ردۀ نیاز به هوا برای تنفس باشد؛ به‌مراتب ابتدایی‌تر از غذا و سرپناه. اکنون با پیشرفت تکنولوژی و بافته‌شدن آن در تار و پود زندگیِ بشر قرن بیست‌ویکم، دستیابی به سطوح عالی‌تر علم و مهارت، دغدغۀ غالب افراد در گوشه و کنار کرۀ خاکی شده است و شاید همین موضوع همۀ نورهای صحنه را روی ستارۀ هوش متمرکز ساخته است. به نظر می‌رسد این ستارۀ نوجوان قصد دارد همچنان بر روی صحنه به درخشش خود ادامه دهد.

همۀ ما در چند سال اخیر شاهد توجه بیش از پیش افراد برای تقویت هوش‌شان بوده‌ایم چنان‌که رغبت روزافزون خانواده‌ها برای تأمین آموزشی که مدعی پرورش هوش است گواهی بر این ماجراست. اما شاید برای تعداد زیادی از این والدین آینده‌نگر همچنان این سؤال مطرح باشد که منظور از هوش واقعاً چیست. ازآنجاکه هنوز یک تعریف قطعی برای این سازه وجود ندارد شاید بتوان با یک بررسی مختصر تاریخی مفهوم آن را بهتر توضیح داد. با ورق‌زدن صفحه‌های تاریخ به‌وضوح درمی‌یابیم که ظهور هوش در علم روان‌شناسی نوین محصول علم اقتصاد است. اندکی پیش­تر از صد سال پیش، زمانی که تحصیل در ایالات متحده و چند کشور دیگر اجباری شد، تنوع دانش‌آموزان با بسترهای اجتماعی، فرهنگی و حتی ژنتیکی متفاوت منجر به رشد نرخ مردودی گردید و تکرار این رد شدن‌ها به از دست رفتن بخش عظیمی از سرمایۀ کشورها منجر می‌شد. سرانجام دولت‌ها تصمیم گرفتند برای صرفه‌جویی در منابع، آن دسته از دانش‌آموزانی را که احتمال کسب موفقیت تحصیلی بیشتری داشتند از آنهایی که در این زمینه ناتوان بودند تفکیک کنند. «آلفرد بینه» و «تئودور سیمون» با هدف شناسایی افرادی که توانایی ذهنی لازم را برای تحصیل نداشتند و تفکیک‌کردن آنها از کسانی که عملکرد ضعیف تحصیلی‌شان صرفاً به دلیل مشکلات رفتاری بود نخستین آزمون هوش را طراحی کردند. بنابراین هوش به‌عنوان نوزاد خوش‌قدم رشتۀ روان‌شناسی که آن روزها با تمام توان به‌سمت علمی‌شدن می‌شتافت ارمغان دیگری نیز داشت؛ امکان اندازه‌گیری عملکرد عقلانی.

هنوز کام دانشمندان روان‌شناسی از این رویداد فرخنده شیرین بود که موضوع ناعادلانه‌بودن ماده‌های آزمون هوش مطرح شد. طی یک دادرسی مدنی که ۴ سال به طول انجامید گروهی پذیرفتند که ماده‌های آزمون هوش نه نشانگر قابلیت‌های عقلانی و توانمندی شناختی، که آشکارکنندۀ نابرابری‌های اجتماعی و تأثیرات فرهنگی هستند. بنابراین استفاده از این آزمون‌ها برای کودکان آفریقایی‌تبار و آنهایی که زبان بومی دیگری داشتند به تعلیق درآمد. البته بخشی از این انتقادات بعدها در ۱۹۹۴ در کتاب «منحنی زنگوله‌ای» که از پُرسروصداترین کتاب‌های تاریخ روان‌شناسی است توسط هرنستاین و موری پاسخ داده شد.

«هوش عمومی یا هوش‌های چندگانه؟ مسئله این است.»

امروز پس از یک قرن بررسی، بحث و مجادله بر سر هوش و تعریف آن، نه‌تنها میان تعاریف ارائه‌شده از حوزه‌های مختلف مانند روان‌سنجی، رشد، نوروسایکولوژی و پردازش اطلاعات، بلکه حتی در هر یک از این شاخه‌ها نیز هنوز دانشمندان به یک اتفاق نظر بر سر تعریف این مفهوم دست نیافته‌اند. اگرچه تا سه دهه پیش، بیشتر صاحب‌نظران این حوزه وجود یک مؤلفۀ عمومی، مثل عامل g اسپیرمن یا عوامل گروهی ترستون را پذیرفته بودند و یا برخی مثل «کتل» کوشیدند آن را با جزئیات بیشتری (هوش سیال و متبلور) تعریف کنند، اما مطالعات دهه‌های بعدی، از میانۀ مسیر راهشان را جدا کردند. گاردنر، اگرچه در عمل عامل عمومی را قبول داشت اما با معرفی هوش‌های نه‌گانه، افق جذاب‌تری را پیش چشم علاقه‌مندان به نمایش گذاشت. شاید شاخص‌ترین ارزش کار گاردنر پا بیرون نهادن از محدودیت‌های فرهنگی بود. همچنین در سال‌های اخیر صحبت‌کردن از انواع هوش‌ها چون هوش هیجانی، هوش وجودی و هوش معنوی متداول گردیده و مورد توجه گروه‌های مختلف افراد از عموم مردم تا جامعه‌شناسان، سیاستمداران و حتی پزشکان قرار گرفته است.

از مفهوم هوش برداشت‌های متفاوتی می‌توان داشت و جهت شفاف شدن این مفهوم، معنای آن را واکاوی خواهیم کرد.

واژۀ هوش در فرهنگ لغت به معنای زیرکی، آگاهی، عقل، فهم، جان، روان و جوهر و اصل هر چیز یاد شده است. هوش در زبان انگلیسی با واژۀ “inteligence” شناخته می‌شود و به معنای زیرکی، فراست، فهم، سنجش و آگاهی‌ست.

مفهوم هوش در زبان انگلیسی مترداف‌هایی از کلمۀ understanding (درک کردن)، comprehend (دریافت کردن)، know (دانستن)، discerning (فهمیدن) است.

ریشۀ این واژه به زبان لاتین “inteligence” برمی‌گردد که به معنای قدرت فهمیدن است و برای اولین بار در قرن 12 میلادی از لاتین در زبان فرانسه به عاریت گرفته شد.

ازآنجاکه بسیاری از مفاهیم روان‌شناسی ریشه در متونِ فلسفی دارد، مفهوم هوش در فلسفه نیز از دیرباز چالش‌برانگیز بوده و نظر فیلسوفان را به خود جلب کرده است اما نه به شکل امروزی. بنابراین نخستین افرادی که به خصوصیات هوش توجه کردند فلاسفه بودند و نه روان‌شناسان، اما طرح آن به گونه‌ای روان‌شناختی امروز ویژۀ قرن بیستم است و با مراجعه به متون کتاب جمهوریت افلاطون درمی‌یابیم که یونانیان باستان هوش را ملاک انتخاب افراد شایسته برای احراز مشاغل حساس قرار می‌دادند و اولین قدم‌های اساسی برای مطالعۀ علمی هوش با تمایل به سنجش آن در آغاز قرن بیستم از سوی دانشمندان فرانسوی به نام‌های آلفرد بینه و تئودور سیمون برداشته شد. بااین‌حال نگاهی گذرا به تاریخچۀ هوش نزد روان‌شناسان خواهیم انداخت.

رویکرد عملی آزمون‌های ذهنی (بررسی هوش) از درون کارکردگرایان تولد یافت و سرآغاز این جنبش را «جیمز مک کتل» روان‌شناس آمریکایی می‌دانند.

وی در مقاله‌ای که در سال 1890 منتشر ساخت اصطلاح آزمون‌های روانی (ذهنی) را ابداع کرد. اگرچه اصطلاح آزمون‌های روانی را کتل آمریکایی ابداع نمود، آلفرد بینه، روان‌شناس فرانسوی اولین آزمونِ در ارتباط با توانایی‌های ذهنی را ساخت. وی از شاخص‌هایی که کتل انتخاب کرده بود استفاده نمود که به‌عنوان سرآغاز هوش‌آزمایی شناخته شد.

وی معتقد بود که سنجش کارکردهای شناختی مانند حافظه، دقت درک مطلب و تخیل می‌تواند در سنجش هوش مؤثر باشد.

در سال 1904 وزارت آموزش همگانی کشور فرانسه هیئتی را منصوب ساخت تا توانایی و یادگیری را در مدارس فرانسه بررسی کند، بینه و تئودور سیمون نیز در این هیئت منصوب شدند. این دو، انواع تکالیف عقلی را که بیشتر کودکان در مراحل مختلف می‌توانستند در آن تسلط یابند بررسی کردند و همین پیش‌زمینه‌ای برای ساخت اولین آزمون هوش بود.

این آزمون شامل سی سؤال بود که به ترتیبِ دشواری رتبه‌بندی شده بود و شامل قضاوت، درک مطلب، استدلال و تمرکز می‌شد.

سه سال بعد مفهوم سن ذهنی (عقلی) با تجدید نظر در آزمون ذکرشده مطرح شد، و بینه و سیمون اظهار کردند سنِ عقلی سنی است که کودکان با توانایی متوسط می‌توانند تکالیف مشخصی را انجام دهند.

پس از مرگ بینه آزمون‌های هوش رو به افول نهاد و 35 سال پس از آن، آزمون‌های هوش از فرانسه به آمریکا منتقل شد. هنری گودارد برای اولین بار واژۀ آزمون‌های هوش را به‌کار برد. بعد از آن ترمن مفهوم هوش‌بهر را اقتباس نمود. (این شاخص به‌عنوان نسبت بین سن عقلی و سن تقویمی ضرب‌ در صد تعریف می‌شود که ویلیام اشترن روان‌شناس آلمانی آن را تدوین کرد).

آزمون استنفورد بینه چندین بار دیگر تجدید نظر شد، با گذشت سال‌ها از آن همواره نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

آزمون‌های هوش گروهی متأثر از جنگ جهانی اول برای سنجش هوش تعداد زیادی از داوطلبان جنگ برای طبقه‌بندی و گمارش آنان به وظایف مناسب آزمون‌های آلفا و بتای ارتش ابداع شد.

گرچه این آزمون‌های ابداع‌شده تأثیر مستقیم اندکی بر جنگ داشت اما تأثیر عمده‌ای بر اعتبار روان‌شناسی داشت. روان‌آزمایی به پیروزی خود در جنگ جهانی اول نائل شد و پیروزی‌اش با پذیرش عموم حاصل شد. طولی نکشید که میلیون‌ها کارمند، کودک و متقاضی دانشگاه با مجموعه‌ای از آزمون‌های هوش روبه‌رو شدند.

امروزه روان‌شناسان مشغول فعالیت‌اند تا آزمون‌هایی بسازند که از سوگیری‌های فرهنگی و نژادی به کنار بوده و تمام توانایی‌های انسان را به‌طور دقیق بسنجد.

در سال 1921 جلسه‌ای بزرگ تشکیل شد که در آن از دانشمندان دعوت شد تا هر یک هوش را از دیدگاه خود تعریف کنند. در این جلسه 14 تن از کارشناسان دیدگاه خود را دربارۀ ماهیت هوش بیان می‌کنند و هوش را بر اساس برخی فعالیت‌ها از جمله توانایی تفکر انتزاعی، توانایی سازش با محیط، توانایی تطبیق یافتن با موقعیت‌های جدید زندگی، توانایی علم‌اندوزی و آگاهی فرد از جهان پیرامون تعریف می‌کنند.

از آن زمان تا امروز در مورد تعریف هوش می‌توان گفت تعریفی که نزد همگان مقبول باشد وجود ندارد و هوش یک سازۀ فرضی است نه یک خصلت عصب‌شناختی آدمی؛ به سخن دیگر، هوش یک مفهوم ساختگی است که روان‌شناسان آن را برای سهولت ارتباط ابداع کرده‌اند و در سالیان اخیر تعاریف هوش عمدتاً در یکی از این سه طبقه جای گرفته‌اند:

یک. تعاریفی که بر سازگاری با محیط تأکید دارند.

دو. تعاریفی که بر توانایی یادگیری متمرکزند.

سه. تعاریفی که بر تفکر انتزاعی تأکید می‌ورزند.

با تمام این توضیحات شاید بتوان کامل‌ترین تعریف را از آن وکسلر دانست که هوش را مجموعه شایستگی‌های افراد در تفکر عاقلانه، رفتار منطقی و سودمند و اقدام مؤثر در سازش با محیط دانست.

در کل، هوش مقوله‌ای قابل‌رؤیت یا احساس‌شدنی نیست بلکه یک صفت فرضی و یک مفهوم انتزاعی و مجرد است و آثار آن مورد مطالعه قرار می‌گیرد.

ادامه دارد…

برچسب ها

دیدگاهتان را بنویسید

همچنین ببینید
بستن
دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن