شماره صفر: ذهن

ذهن و جامعه

برخورد از نوع جامعه‌شناسی

جورج هربرت مید  از بنیان‌گذاران روان‌شناسی اجتماعی در کتاب معروف خود تحت‌عنوان «ذهن ، خود و جامعه» معتقد است که ذهن پیش از هرچیز یک فرایند است که به‌نوعی در گفت‌وگوی درونی فرد با خود و مهم‌تر از همه در یک متن اجتماعی شکل می‌گیرد. به عقیدۀ مید ذهن در فرایند اجتماعی پدید آمده و توسعه می‌یابد و بخش مکمل فرایند اجتماعی است. فرایند اجتماعی قبل از ذهن حادث می­‌شود و برخلاف تصور خیلی‌ها، فرآوردۀ ذهن نیست. بدین‌سان، ذهن به‌صورت کارکردی تعریف می­‌شود نه به‌صورت ذاتی. اسساً ذهن مجموعه ای از آگاهی‌ها و عقاید است که نمی­توان آن را از جامعه یا آنچه بیرون از ذهن رخ می‌دهد متمایز کرد و به همین دلیل یکی از ویژگی‌های متمایزکنندۀ ذهن انسان از جانوران پست‌تر، «توانایی ایجاد و ذخیره‌کردن و کاربرد زبان است. زبان نه تنها ما را قادر به واکنش در برابر نمادهای جسمانی می‌سازد، بلکه این توانایی را نیز در ما ایجاد می‌کند که در برابر واژه‌ها نیز واکنش نشان دهیم. واژۀ بستنی درست همان واکنشی را در انسانها برمی‌انگیزد که حضور واقعی و فیزیکی آن.»

به‌عقیدۀ مید زبان که خود یک محصول اجتماعی است، در تحلیل نهایی به‌وجودآورندۀ ذهن است. ذهن انسان با ایجاد تمایز بین اداها و نمادها، تفاوتی کیفی با ذهن حیوانات دارد. نمادها می­توانند جسمانی یا زبانی باشند و در موقعیت‌های اجتماعی متفاوت معانی متفاوتی را حمل می‌کنند. درصورتی‌که اداها واکنش‌های مستقیم و بدون تأمل نسبت به محرک‌های بیرونی است. برای آنکه زندگی اجتماعی ممکن باشد، لازم است که کنشگران نمادهای معنی‌دار مشترکی داشته باشند. نمادهای معنی‌دار اساساً برای همگان معنای یکسانی دارند و در آدم­هایی که این نمادها را به کار می برند و کسانی که در برابر آنها واکنش نشان می‌دهند واکنشی یکسان برمی‌انگیزانند. نکتۀ قابل‌توجه آن است که این معانی نه از ذهن، بلکه از «موقعیت اجتماعی» برمی‌خیزد. معانی پیش از آنکه ذهن ما به آنها آگاهی یابند، در عمل و موقعیت­های اجتماعی حضور دارند. بنابراین «موقعیت»ها تعیین‌کنندۀ معانی هستند نه صرفاً واژگان و کلمات و رفتارها. برای مثال، بالابردن دست در کنار خیابان معنی متفاوتی از بالابردن دست یک مربی جهت هدایت اردوی ورزشی دارد. بنابراین موقعیت‌های متفاوت، معانی متفاوتی از کنش‌های یکسان در پی‌دارند. به‌همین‌دلیل «مید» بر این باور است که «فراگردهای ذهنی را باید در جهان اجتماعی بررسی کرد، زیرا این فراگردها تنها درون سرکنشگران جریان ندارند. بدین‌سان، ذهن را باید در رابطۀ میان کنشگر و موقعیت و به میانجنی یک رشته نمادها، درنظرگرفت» در تحلیل نهایی مید ذهن را «به‌عنوان گفت‌وگوی داخلی انسان با خودش از طریق نمادهای معنی‌دار» تعریف می‌کند. «ما از طریقِ خود را جای دیگران گذاشتن، می‌توانیم معنای آنچه را که یک شخص دیگر می­گوید و انجام می‌دهد، بهتر دریابیم»

درنتیجه ذهن نه صرفاً یک پدیدۀ فیزیولوژیک که به‌وسیله عناصر اجتماعی مانند زبان، نمادها و دیگر امکانات اجتماعی قابل توضیح و تفسیر است. به زبان ساده چنین است که ذهن ما متأثر از محیط پیرامون ما، جامعه و افراد و گروه‌هایی که در آن چشم به جهان می‌گشاییم است. از این منظر محتویات و نحوۀ عملکرد ما در قبال تکانه‌های درونی و محرک‌های بیرونی به محتوا و چیستی داده‌ها و چگونگی دریافت آن‌ها در محیط پیرامون ما وابسته است. برای مثال اینکه در جامعه و بین گروهی از انسان‌هایی پرورش یابیم که در آن از دوران کودکی به‌همراه پدران و بزرگ‌ترها به شکار برویم و نحوۀ استفاده از نیزه و تیر و کمان و شکارکردن را به ما آموزش دهند، یا در جامعه و خانواده‌ای که از کودکی پیانو یا ویالون در اختیارمان قرار دهند و نحوۀ نواختن آن‌ها را به ما بیاموزند. آنچه اهمیت دارد آگاه‌شدن به چگونگی شکل‌گیری آگاهی و ذهنیت­مان است، شناخت و فهم مکانیزم‌هایی که ذهنیت و آموخته‌ها و آگاهی ما را شکل می‌دهند.

مطالعات نشان می­دهند که ذهن «مرد» و «زن» افسانه است.

یکی از برساخت‌های اجتماعی که می­‌تواند ذهنیت افراد، گسترۀ زبانی آن‌ها و در نتیجه فکر و کنش آن‌ها را متأثر سازد، استناد به تفاوت‌های زیستی در ساختار مغزی برای توجیه تبعیض‌های جنسیتی است. در پژوهشی که اخیراً درخلاصه مقالات آکادمی ملی علوم منتشر شده است، مجدداً تفاوت‌های مفروض بین دو جنس با مطالعۀ مغز ۱۴۰۰ زن و مرد به چالش کشیده شده است تا مشخص گردد آیا واقعاً تفاوت واضح و متمایزی بین مغز آنها هست یا نه؟ در گذشته تحقیقات بسیاری به کاوش مغز زن و مرد پرداخته‌اند و ویژگی‌های متعدد و مجزایی را یافته‌اند که مشخص‌کنندۀ این نکته بود که یک فرد دقیقاً دارای چه جنسی است، زن است یا مرد؟ با این وجود اکثر افراد به ترکیبی از ویژگی‌های زنانه و مردانه گرایش دارند و طبقه‌بندی‌های جنسیتی سفت وسختِ گذشته براساس ویژگی‌های مغزی بی‌معناست. پژوهشگران تصاویر ام.آر.ای ۱۴۰۰ فرد مختلف از سن ۱۳ تا ۸۵ سالگی را مورد مطالعه قرار دادند و مناطق مختلف مغز و همین‌طور ارتباط بین آنها را مورد آزمایش و بررسی قرار دادند. این تحقیق به‌عنوان نخستین پژوهشی که به دنبال تفاوت‌های جنسی از طریق مطالعۀ تمامی مغز انسان است، نتایج جالب‌توجهی به دست آورد: بعد از پی‌بردن به این نکته که ۲۹ منطقه از مغز تفاوت‌هایی با هم دارند، مشخص شد که تنها ۰ تا ۸ درصد از افراد مغزی کاملاً زنانه یا کاملاً مردانه دارند. درحقیقت بیش از ۵۳ درصد، ترکیبی کلی از ویژگی‌های به‌طور مفروض زنانه و مردانه را نشان دادند. این پژوهش اثبات می‌کند که تفکرات پیشین در ادعاهای خود دربارۀ مطلق‌بودن تفاوت‌های عظیم بین ذهن دو جنس، دچار اشتباه بوده‌اند. اما اینکه استناد به این تفاوت‌های مغزی و در نتیجه توانایی‌های ذهنی ناشی از آن به نفع یک جنس و به‌ضرر جنس دیگر می­‌ا‌نجامد، گویی یک سناریوی فرهنگی از پیش‌ تعیین‌شده جهتِ زدن مهر تأیید بر روند مردسالاری بوده است؛ در واقع استناد به یک تفاوت زیستی و برداشتی فرهنگی از آن در جهت تایید منافع جنسیتی و کسب قدرت در اجتماع.

نتیجه‌­گیری

نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که مفاهیم «مردانگی» و «زنانگی» تنها ساختۀ ذهن و فرهنگ جوامع انسانی است، نه یک واقعیت از پیش موجود. زبان نیز به عنوان یک امکان برای برقراری قواعد و هنجارهای مطلوب خود، به ابزاری برای تحقق نظام هنجارین جنسیت مبدل شده است که با به‌کارگیری این مفاهیم و تعریف چگونگی مناسبات آن برای هر جنس، به بازتولید تفاوت‌ها و ایجاد دوگانگی و تقابل بین این دو جنس می‌پردازد. لذا برساخت‌های اجتماعی طراحی‌شده توسط جامعه قادر هستند حتی وقایع زیستی و عینیِ ما را به سود منافع نظام‌های قدرت در اجتماع تحریف کنند تا با استناد بر عینیت‌های موجود در علم تجربی به ساختار قدرت خود استحکام بخشیده و بقا یابند.

زبان همواره ابزار و وسیله‌ای برای شناخت و تفکر دربارۀ جهان پیرامون ما بوده است، به طوری که امروزه یکی از مسائل مهم فلسفی و جامعه‌شناختی متفکران و اندیشمندان اجتماعی شده است. بسیاری از این فیلسوفان اجتماعی معقتدند که تفکر بدون زبان ممکن نیست و تفکر و شناخت ما محدود به دایرۀ زبانی است که با آن زیست می‌کنیم. این به معنای آن است که ذهن ما نیز در ساختارها و محدوده‌های زبانی محصور است و نمی‌تواند چیزی فراتر از واژه‌ها و لغات و قواعد و دستورزبانی موجود باشد..

برچسب ها

دیدگاهتان را بنویسید

همچنین ببینید
بستن
دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن