قاصدک

کارناوالیسم محرم

 

نویسنده: سید محمد هادی موسوی

عزاداری دهه محرم، مهم‌­ترین آیین مردمی و مذهبی ایرانیان است. طی سالیان اخیر از نظر کمی و حتی تنوع عزاداری، این مناسک، گسترش معناداری داشته است. در این یادداشت قصد داریم فارغ ار ارزش‌­گذاری مذهبی و تخفیف قدر و منزلت عزاداری‌های محرم، به بررسی اجتماعی این مراسم از

دیدگاه نظریه «کارناوالیسم» “میخائیل باختین” بپردازیم.

باختین، مفهوم کارناوال را در برابر تک صدایی قرار می­‌دهد. به عبارت دیگر، کارناوال، یک «پلورالیسم آوایی» در جامعه تعریف می‌­شود از این رو نمود آن در جوامع غیردموکراتیک بیشتر است. گرچه کارناوال‌ها حتی در کشورهای دموکراتیک هم وجود دارند چرا که در این کشورها نیز طبقه‌بندی سیاسی و اجتماعی، شهروندان را درجه‌­بندی می‌­نماید. در یک کارناوال، افراد جامعه، خاصیت تک صدایی حاکمیت سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی و عدم توفیق خود جهت دستیابی به هسته قدرت را به چالش کشیده و بجای «ساختار هرمی» یک «ساختار خطی» شکل می‌­دهند که هیچ فردی بر دیگری، برتری ندارد. از این رو کارناوال‌­ها یک شورش اجتماعی در برابر نابرابری‌های داخلی جوامع، می تواند قلمداد گردد.

کارناوال، گردهم­‌آیی جامعه حول یک موضوع مشخص بدون در نظر گرفتن ساختار طبقاتی افراد، است. در حقیقت در کارناوال، ساختار شکنی اجتماعی رخ داده و موقعیت بیرونی افراد تعیین کننده نقش و هویت آن‌ها در کارناوال نیست. کارناوال‌ها اشکال مختلفی دارند. هر نوع کنش توده مردم که در تقابل با جایگاه سلسه مراتبی موجود در جامعه باشد، را می‌توان کارناوال نامید. حتی برخی، گسترش زبان عامیانه، لطیفه‌­ها و طنزهای کلامی و قومیتی را نیز نوعی کارناوال و واکنش جامعه به ساختار نامطلوب بیرونی، می‌دانند.

در جوامع مختلف، هویت افراد براساس ملاک و معیارهای خاصی سنجیده شده و افراد برهمین اساس دسته بندی می‌­گردند اما در کارناوال‌ها، افراد فرصت می‌یابند از هویت دیکته شده اجتماعی رهایی یافته و یک هویت مستقل برای خود تعریف نمایند. به عنوان مثال، یک کارگر و یک ورزشکار و یک سیاستمدار در کنار هم در یک مجلس عزاداری شرکت می‌کنند و موقعیت اجتماعی فرد، سن، مقام، منصب، دارایی و جنسیت افراد در این مراسم، ارزش محسوب نمی‌­شود چرا که همه افراد حول یک محور دیگر، گرد هم جمع شده‌اند.

مشارکت، نقش آفرینی و انجام وظیفه تک تک تمام افراد جامعه در عزاداری، به نوعی از رسمیت انداختن و به چالش کشیدن حقانیت بیرونی و اجتماعی صاحب منصبان عرصه‌­های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی توسط تماشاگران و توده­ی مردم است، گویی نقش فوتبالیست‌ها و تماشاچیان در یک مسابقه عوض شود. مردمی که در ساختار موجود در جامعه به هیچ انگاشته می‌­شوند، در کارناوال نقش و منصب دارند. آنها فارغ از سن و جنس و هویت بیرونی خود، موکب‌ها را شکل می‌­دهند، در عزاداری شرکت می­‌کنند، متولی امور عزاداری می‌­شوند، سینه می‌­زنند، زنجیر­ می‌­زنند، بر طبل می­‌کوبند، چای و نذری تهیه و توزیع می‌­­کنند و خلاصه برای خود هویت و نقش جدیدی تعریف می‌­نمایند. نقشی که در این کارناوال به آنها اجازه می‌­دهد فارغ از دسته بندی مرسوم بیرونی، در یک محیط جدید، به رسمیت شناخته شوند و کارناوال، جبران کمبودها و محدودیت‌های موجود آنها باشد.

هرچه محرومیت و محدودیت‌های اجتماعی مضاعف گردد، تلاش جهت مشارکت در کارناوال نیز افزون می‌­گردد. گروه‌­های اجتماعی که در لایه‌­های پایین هرم طبقاتی اجتماع قرار می‌­گیرند تلاش بیشتری جهت نقش آفرینی و کشف هویت خود به خرج می‌دهند. مشارکت روز افزون زنان، جوانان و حتی اقلیت‌های مذهبی در عزاداری‌های ماه محرم را می‌­توان در همین چارچوب قلمداد نمود.

اما ممکن است همین کارناوال‌ها نیز در فرآیند تکوینی خود دچار ساختار بندی و نقض غرض شوند. در طول زمان، کارناوا‌‌‌ل‌ها نیز دچار طبقه بندی می‌شوند. به عنوان مثال در یک هیات، متولی هیات با سینه زن و مداح و غیره، اختلاف طبقاتی ایجاد می‌­نماید. اینجاست که افراد در پی راه اندازی یک کارناوال جدید رفته و سعی می‌نمایند هویت از دست رفته خود را بازیابی نمایند. شاید بتوان تکثر و انشعاب‌های فراوان در هیات مذهبی طی سالیان اخیر را اینگونه تعبیر نمود. هر فرد یا گروهی که احساس نماید در کارناوال قبلی، ساختار طبقاتی، او را از ایفای نقش و هویت مستقل محروم می­‌نماید در پی تشکیل یک کارناوال جدید (هیات جدید) رفته و این روند دیالکتیک ادامه می‌­یابد. تنوع بخشی به نقش‌ها در کارناوال نیز بخشی از همین دیالکتیک است. نوآوری‌ها و خلاقیت‌هایی که برخی از هیات به خرج می‌دهند، اقداماتی مانند قربانی کردن شتر و گاو، تنوع بخشی در طبل زنی، آرایش موی مخصوص محرم زنان و مردان، تورهای مسافرتی و لباس‌های مخصوص محرم و مواردی از این دست، نشانه‌­هایی از تلاش توده و عام مردم جهت رهایی از یکنواختی در کاناوال و بازتعریف هویت است.

عزاداری ماه محرم، طی هزاران سال یکی از نمودهای فکری و عینی ارادت مردم به اهل بیت (علیهم السلام) بوده و در طول تاریخ، دچار تغییرات و تحولات فراوانی گردیده است. از جمله این تغییرات، واکنش و عکس العمل ناخودآگاه اجتماعی مردم نسبت به شرایط روز جامعه در قالب روش عزاداری است که می­‌تواند سر نخهای مهمی از وضعیت نظام طبقاتی را در اختیار تحلیلگران قرار دهد. گاهی افزایش کمی و کیفی در یک فعالیت عمومی نشان‌ه­ای از یک فقدان اجتماعی است و لازم است از دریچه‌­های دیگر نیز بر آن نگریست.

 

برچسب ها

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
بستن